रसायनशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार फ्रान्सका कागन र जापानका सोईलाई

मेयरसाप डेस्क

काठमाडौं । यस वर्षको रसायनशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार फ्रान्सका वैज्ञानिक हेनरी बी. कागन र जापानका वैज्ञानिक केन्सो सोईलाई संयुक्त रूपमा प्रदान गरिने भएको छ।

रोयल स्वीडिस एकेडेमी अफ साइन्सेसले बुधबार असमान जैविक संश्लेषणमा गैर–रैखिक प्रभाव तथा अटोक्याटालिसिससम्बन्धी महत्वपूर्ण खोजका लागि कागन र सोईलाई नोबेल पुरस्कार दिने घोषणा गरेको हो।

यी दुई वैज्ञानिकको अनुसन्धानले रासायनिक प्रतिक्रियाबाट अणु निर्माण गर्दा त्यसका दुई सम्भावित ‘मिरर इमेज’ अर्थात् ऐनामा देखिने जस्तै विपरीत संरचनामध्ये एउटालाई मात्र छनोट गरी उत्पादन गर्न सकिने बाटो खोलेको छ। यो उपलब्धि विशेषगरी औषधि विकास र जैविक रसायनशास्त्रका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण मानिन्छ।

शताब्दी पुरानो रासायनिक रहस्य कसरी सुल्झियो?

केही अणुहरू, जस्तै एमिनो एसिड, दुई फरक संरचनामा पाइन्छन्। ती संरचना हाम्रो देब्रे र दाहिने हातजस्तै एकअर्काका ‘मिरर इमेज’ हुन्छन्। तर जीवित जीवका प्रोटिनमा भने यी दुईमध्ये सामान्यतया एउटा संरचना मात्र पाइन्छ।

रसायनशास्त्रमा यस्तो अवस्थालाई ‘होमोकायरलिटी’ भनिन्छ। प्रकृतिमा एउटा मात्र संरचना किन हाबी हुन्छ भन्ने प्रश्न लामो समयदेखि वैज्ञानिकहरूका लागि रहस्य बनेको थियो।

प्रयोगशालामा यस्ता अणु निर्माण गर्दा भने दुवै संरचना प्रायः बराबर अर्थात् ५०/५० अनुपातमा बन्ने गर्थे। तर औषधि तथा जीवित कोषसँग अन्तरक्रिया गर्ने अन्य रासायनिक पदार्थमा एउटै संरचना मात्र प्रभावकारी हुन सक्ने भएकाले वैज्ञानिकहरूका लागि चाहिएको संरचना मात्र उत्पादन गर्नु ठूलो चुनौती थियो।

कागनको अनुसन्धानले खोल्यो नयाँ बाटो

सन् १९८६ मा फ्रान्सस्थित युनिभर्सिटी पेरिस–सडका वैज्ञानिक हेनरी कागनले रासायनिक प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्ने नयाँ विधि विकास गरे। यसबाट एउटा ‘मिरर इमेज’ संरचनाको मात्रा अपेक्षाभन्दा निकै बढी बनाउन सम्भव भएको थियो।

कागनको अनुसन्धानले रासायनिक प्रतिक्रियामा सानो असमानताले कसरी ठूलो प्रभाव सिर्जना गर्न सक्छ भन्ने बुझ्न महत्वपूर्ण आधार तयार गर्‍यो।

सोईले अनुसन्धानलाई अर्को चरणमा पुर्‍याए

जापानको टोकियो युनिभर्सिटी अफ साइन्सका वैज्ञानिक केन्सो सोईले कागनको अनुसन्धानलाई थप अघि बढाए।

सन् १९९५ मा उनले ‘होमोकायरल’ संरचना निर्माण गर्न सक्ने रासायनिक प्रतिक्रियाको डिजाइन प्रस्तुत गरे। त्यसको केही वर्षपछि, सन् २००३ मा उनले यस्तो रासायनिक प्रतिक्रिया सफलतापूर्वक प्रदर्शन गरे, जसमा दुई सम्भावित ‘मिरर इमेज’मध्ये एउटालाई मात्र उत्पादन गर्न सकिने देखियो।

जीवनमा प्राकृतिक रूपमा हुने प्रक्रियाबाहेक प्रयोगशालामा यस्तो प्रक्रिया देखाउन सफल भएको यो महत्वपूर्ण उपलब्धि थियो।

औषधि निर्माणमा महत्वपूर्ण प्रभाव

नोबेल समितिका अनुसार कागन र सोईको अनुसन्धानले एक शताब्दीभन्दा पुरानो प्रश्न—जीवनको रसायनशास्त्रमा होमोकायरलिटी कसरी उत्पन्न हुन्छ?—बुझ्न महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ।

रसायनशास्त्रतर्फको नोबेल समितिका अध्यक्ष हेनर लिन्केका अनुसार उनीहरूले विकास गरेका रासायनिक प्रतिक्रियाहरू उल्लेखनीय छन्।

यो खोज विशेषगरी औषधि निर्माणमा काम गर्ने रसायनशास्त्रीहरूका लागि महत्वपूर्ण मानिएको छ। एउटै रासायनिक अणुको फरक संरचनाले शरीरमा फरक प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले इच्छित संरचना मात्र उत्पादन गर्ने प्रविधिले औषधि विकासलाई थप प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

कति छ पुरस्कार राशि?

नोबेल पुरस्कार विजेता कागन र सोईले संयुक्त रूपमा १ करोड २० लाख स्वीडिस क्रोनर पुरस्कार राशि प्राप्त गर्नेछन्। यो रकम करिब १२ लाख अमेरिकी डलर बराबर हो।

यस वर्षको नोबेल पुरस्कार घोषणाअन्तर्गत सोमबार चिकित्साशास्त्र र मंगलबार भौतिकशास्त्रतर्फका विजेताको घोषणा भइसकेको छ।

अब साहित्यतर्फ बिहीबार, शान्तितर्फ शुक्रबार र अर्थशास्त्रतर्फ सोमबार नोबेल पुरस्कार घोषणा हुने तालिका छ।

गत वर्ष रसायनशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार ठूलो मात्रामा ग्यास भण्डारण गर्न सक्ने नयाँ आणविक संरचना विकास गर्ने तीन वैज्ञानिकलाई प्रदान गरिएको थियो।